Historia

Boimorto a través da historia.

O concello de Boimorto está integrado na actualidade polas freguesías de Santiago de Boimorto, San Martiño de Andavao, Santa María dos Ánxeles, San Vicente de Arceo, San Miguel de Boimil, San Pedro de Brates, Santa María de Buazo, San Pedro de Cardeiro, San Pedro de Corneda, San Cristovo de Dormeá, San Xoán de Mercurín, San Simón de Rodieiros e Santa María de Sendelle.

Boimorto, do partido xudicial de Arzúa, limita polo norte cos concellos de Mesía e Vilasantar, polo sur cos concellos de Arzúa e Melide, polo leste co concello de Sobrado  dos Monxes e polo oeste cos concellos de Frades e Mesía.

Está situado nunha zona de altitude media, cun relevo ondulado.polo que descenden as augas para a cunca do Tambre e a cunca do Iso, afluente do Ulla. A máxima altura está situada nos Montes do Bocelo a 773 m.e na parte occidental, na cunca do Tambre, non supera os 300 m.

A agricultura e a gandería son as bases da economía do concello .

As súas parroquias, adscritas á diocese de Santiago, pertencen a dúas unidades administrativas: arciprestado de Benvexo e arciprestado de Sobrado. 

·      Corresponden ó arciprestado de Sobrado  as freguesías de Santa María dos Ánxeles, San Pedro de Corneda, San Cristovo de Dormeá e San Simón de Rodieiros.

·      Corresponden ó arciprestado  de Benvexo as freguesías de  Santiago de Boimorto, San Martiño de Andavao, San Vicenzo de Arceo, San Miguel de Boimil, San Pedro de Brates, Santa María de Buazo, San Pedro de Cardeiro, San Xoán de Mercurín e Santa María de Sendelle.

A historia de cada parroquia foi variando a través do tempo modificando a súa importancia e mesmo as súas entidades de poboación por crearse novos lugares ou por redistribuírse entre as diferentes parroquias.

Para facernos unha idea podemos ver as variacións realizadas no ano 1867, coa reforma eclesiástica realizada polo bispo García Cuesta, na parroquia de Santiago de Boimorto, anexo de Santa María de Sendelle.

Ata este ano a aldea da Sobreira e Rego do Seixo pertencían á parroquia de Boimil; O Pedral pertencía ó anexo da Mella; Franzomil pertencía a Sendelle e Cheda a Cardeiro. Agora incorpóranse estes lugares a Boimorto (Santiago) e deixa de ser anexo de Sendelle (Santa María).

Na actualidade o concello de Boimorto  está formado polas seguintes entidades de poboación:

Andavao (San Martiño): Areas, A Arentía, Os Casás, A Cavaxe, O Gandarón, O Hospital, Lavandeira, Orros, Parabico, A Pedreira, A Pena da Vexiga, A Pena Forcada, A Ponte Présaras, As Quintás, O Río,  Rúa Nova,  O Souto, A Torre, O Vilar.

Ánxeles (Santa María): Anguieiro, O Campo da Lanza, As Corredoiras, O Coto Salgueiro, A Igrexa, Liñeiro, A Pedreira, A  Peroxa, A Queiroa, As Quintás, A  Verea, O Vilar.

Arceo (San Vicenzo): Arosa, Os Campos, O Canto do Valo, A Carballeira, A Casa do Campo, A Casanova,  O Castelo, A Cerdeiriña, A Corredoira, A Eirixe, Os Guerras, A Leira Longa, Lobomorto, Os Muíños de Valdoña, O Outeiro, O Pazo, Peizás, A Ponte Boado, A Ponte Castro, As Quintás, Santarandel, A Telleira, Vilaverde de Abaixo, Vilaverde de Arriba.

Boimil (San Miguel): A Baiuca, A Casanova, As Casetas, A Cernadela, Cimadevila, Codesido, O Coto, Covas, O Cruceiro, Desecabo, Gárdoma, A Igrexa, As Lamas, A Lesteira, O Real, Vista Alegre.

Boimorto (Santiago): Os Asentos, Bieite, O Boído, Casal de Munín, Filgueira, A Gándara, A Granxa, O Outeiro,  O Pedral, Piñeiro, O Real, O Rego do Pazo, O Rego do Seixo, Ribadiso , O Ribeiro, A Roda, A Sobreira, Viladónega e Vilanova.

Brates (San Pedro): Abuís, Barral, Bertomil, Carballido, O Casal, Fontao, Nogaredo, O Pazo, Pena, Pencellas, Pousada, Sisto, Valado, Vieiro.

Buazo (Santa María):Aquelavila, A Cabana, Froxá, A Sobreira, O Souto, Teixide

Cardeiro (San Pedro):O Castro, A Cheda, Os Currás, Freixido, A Igrexa, Lamas,  As Moscosas, Piñeiro, Toá, As Xesteiras.

Corneda (San Pedro): Os Bolecos, As Chousas, Os Condes, O Cruceiro, O Curro Pequeño, A Estrada, Outeiro, Paredes, O Rego de Ará.

Dormeá (San Cristovo):A Algaria, Barrio, O Batán, Boavista, O Campo do Ollo, O Cando, A Chavella, O Cruceiro,  Dormeá, Eixón, Fornelos, Insua, O Marmoiral, A Pereiriña, O Piñeiro, Porcelle, O Priorato, Proente, Ribadiso da Fraga, Rubial, Santalla, Segade, Sería, Tixosa, Vilanova, O Vilar.

Mercurín (San Xoán):O Barral, A Cabrita, O Campo, Ciocende, Pousada, Río, Romelas, Santar,  A Vila.

Rodieiros (San Simón):Aldrá, As Casas do Monte, O Furiño, Pena Monteira, Quiñoi de Abaixo, Quiñoi de Arriba, As Rozadas, A Vila, Vilar de Suso, Zaín.

Sendelle (Santa María):A Abeleira, A Cela, Frádega, Franzomil, As Galiñeiras, A Igrexa, O Marco de Abaixo, O Marco de Arriba, O Pazo, O Piñeiro de Abaixo, O Piñeiro de Arriba,  Samil, Sande, Vilanova, O Vilar.

Creación do concello

Durante a época medieval, Boimorto, estivo incluído nas terras nas que exercía a súa xurisdición  a sede de Iria Flavia, posteriormente no condado de Présaras e a sede de Compostela e, finalmente, tras diferentes doazóns durante o século XII, no Mosteiro de Sobrado dos Monxes.

Durante o Antigo Réxime, as parroquias que actualmente configuran o concello de Boimorto, pertencían ás xurisdicións de Arzúa e Mesía, da provincia de Santiago, constituídos como concellos no ano 1813. Estaban baixo o señorío do arcebispado de Santiago.

No ano 1835 créase Boimorto como concello, coas lindes e parroquias actuais, adscrito ó partido xudicial de Arzúa e á nova provincia da Coruña.

A cultura megalítica

Para comprender a historia desta terra de Boimorto faremos unha breve incursión nas diferentes etapas históricas: a cultura megalítica, a cultura castrexa, a cultura romana, a cultura sueva e visigótica, o medievo, etc.

Os primeiros documentos que podemos atopar son as mostras existentes de monumentos da cultura megalítica, que se desenvolveu en toda Galicia ó longo do terceiro e segundo milenio a. C., e que perduran en Andavao,  Corneda ou Mercurín amais dos existentes nas parroquias dos concellos limítrofes.

O Catálogo do patrimonio histórico, arqueolóxico e etnográfico do concello relaciona a mámoa do Pinar, de Boimorto, a mámoa de Croios Brancos no lugar de Rozadas, Corneda, a mámoa do Monte de Arriba das Corredoiras, e tres mámoas no Monte da Cabrita en Mercurín. Non está catalogado o posible menhir de Andavao.

A cultura castrexa

Máis evidentes son as mostras da cultura castrexa que se desenvolveu desde mediados do século VIII a. C. ata o século IV d. C. Os castros, recintos fortificados, de forma oval ou circular,  situados en lugares de defensa fácil, constitúen os novos asentamentos humanos desta época e, a súa distribución espacial, vai ter unha incidencia determinante na nosa historia. Ó redor de cada un ou máis castros xorden as diferentes aldeas que se van a reagrupar en parroquias, cadansúa coa súa igrexa, e así se vai consolidar unha organización social que permanece ata a actualidade.

Coñecemos a existencia dos seguintes castros: o Castro das Corredoiras, nos Ánxeles, o Castro das Medorras no lugar de Aquelavila, en Buazo ,  os castros do Pazo e Pousada, en Brates,  o Castro da Roda e o Castro do Pedral, en Boimorto, o Castro de Cardeiro,  os castros da Roda e da Algalia, en Dormeá, o Castro de Mercurín e os castros do Marco e Franzomil en Sendelle. Parece que existiron algúns máis  que foron destruídos para dedicar as terras a novas agras produtivas.

O Castro da Roda de Boimorto e o Castro das Corredoiras arrasáronse sen realizar ningunha investigación. Outros castros están moi deteriorados por diferentes causas: a expansión de agras para labores agrícolas e as concentracións parcelarias, realizadas pola administración agraria que nos respectou este interesante patrimonio.

Na sociedade castrexa, sociedade xentilicia na que a cohesión social viña asegurada polos lazos de sangue,  a familia era a primeira unidade estrutural; unha segunda estrutura estaba formada pola centuria e unha terceira polo populus cunha referencia territorial concreta. A comunidade indíxena desta terra, as xentes establecidas na ribeira do Tambre denominábanse, segundo os historiadores romanos, os Tamaricos que confluían cos Caporos no espazo existente entre o Tambre e o Ulla.

A chegada do Imperio romano

Roma, trala campaña de Octavio Augusto, a partir do ano 19 antes de Cristo, integra Galicia na administración do Imperio Romano e isto vai supoñer un profundo cambio de romanización no asentamento, nas vilas,  no traballo , na relixiosidade e, sobre todo na cultura e na lingua que dará orixe á nova lingua romance, o galego. Estamos no tempo da cultura galaico-romana na que se produce a asimilación da cultura dos romanos.

A súa permanencia en Galicia foi debida ó seu interese pola explotación mineira, que tamén se produciu no noso contorno, para o que necesitaba unha orde e unha seguridade que ía proporcionar a lexión, con “cohortes auxiliares”, que recrutaba soldados entre a  poboación e que foron os primeiros difusores da súa cultura entre a poboación castrexa.

Para o mantemento desta orde  tamén era necesaria unha rede de comunicacións que vai vertebrar todo o territorio  galego con novas vías que se constrúen durante os dous primeiros séculos. Por Boimorto, ó pé do castro da roda, pasaba unha destas vías, construída con finalidade lexionaria, que unía o campamento de Cidadela, onde se  situaba unha cohorte auxiliar,  coas  vías principais.  Documenta esta vía o monumento viario  levantado en conmemoración do Emperador que arranxou esta vía no século III.

O monumento viario descóbrese de forma fortuíta no ano 1981 ó realizar no camiño real unha explanación dado que non contaba esta vía con ningunha protección nin estaba catalogado como zona protexida.

O miliario ten esta inscrición que corresponde á proporcionada por Isidoro Millán e Luís Monteagudo traducida á lingua galega:  O Emperador Cesar Gaio Xulio Vero Máximo (debería dicir Maximino) Pío, Feliz, Augusto, Xermánico, Dácico Máximo, Sarmático, Pontífice Máximo, con potestade tribunicia, Emperador por 7ª vez, Pai da Patria, Cónsul, Procónsul, e a Gaio Xulio Vero Máximo, Nobilísimo César, Dácico Máximo, Príncipe da Xuventude, Fillo do noso Señor Gaio Xulio Maximino, Pío, Feliz, Augusto.

Galicia, Gallaecia, nos primeiros anos do século V, aínda era  unha provincia do Imperio Romano. Comprendía, amais do territorio actual, o convento lucense aproximadamente, o convento Bracarense, ata o río Douro, e o convento asturicense, Asturias, Cantabria e León.

A chegada dos suevos e dos visigodos

No ano 410, Hermerico, rei dos suevos, pacta co Imperio Romano asumir  as funcións políticas que ata ese momento lle correspondían ó Emperador romano en Galicia e así nace o primeiro reino medieval, o reino suevo de Galicia.

Foi o rei suevo Teodomiro (559-570), quen, coa axuda de Martiño de Dumio,  dividiu todo o seu reino, entre Asturias e Coimbra en dioceses e parroquias segundo nos mostra o seu documento Parrochiale Suevum.

Sucedéronse varios reis suevos ata que no ano 697 comeza a breve etapa visigoda, co rei Vitiza, que da paso a un século VIII no que se dilúe o poder real e aparecen os señores territoriais e o poder da igrexa que dominaba as cidades de Astorga, Iria Flavia, Lugo, Mondoñedo, Ourense e Tui. Fúndase a corte real no século IX, na cidade de Oviedo, e así comeza a etapa da reconquista e das repoboacións que comeza por Galicia.

O poder compartido:

A sede rexia en Oviedo e a sede eclesiástica en Compostela

Reinando Afonso II, educado no mosteiro de Samos, descóbrese o sartego de Santiago e comeza unha alianza do poder da igrexa e os diferentes reis que consolidan un poder efectivo no territorio fronte os señores da nobreza que defendían a súa autonomía territorial.

A vía romana, posteriormente Camiño Real, convértese agora no máis primitivo camiño europeo das peregrinacións a Compostela con dúas variantes dentro do mesmo concello: A primeira opción coincidía coa vía romana, despois Camiño Real, e procedente de Cidadela, seguía por Folgoso, pasaba pola Pena do Real, atravesaba o río Tamarela nun bado, subía pola Peroxa, o Real de Boimil, A Baiuca, o Rego do Seixo, Vilanova, Asentos, O Real de Boimorto, A Gándara, Cinco Calles e Gonzar; a segunda opción das peregrinacións, bifurcábase en Vilariño, pasando a Ponte San Pedro, seguía por Hospital, Arentía, Ponte Boado e Ponte Punide. O lugar do Hospital e a capela de san Cidre coa presenza dos Templarios son signos evidentes desta bifurcación.

Condado de Présaras

No século IX e X aséntase en Galicia un novo clan nobiliario  emparentado cos reis de Oviedo que planifica unha nova división administrativa de Galicia en condados ou mandacións. Tres irmáns emparentados coa nova realeza de Oviedo son clave para entender a nova situación: Osorio Gutiérrez, fundador do mosteiro de Lourenzá, Hermenegildo Gutiérrez, conde de Tui, avó de San Rosendo, fundador do mosteiro de Celanova, e Aloito Gutiérrez, pai de Gundesindo Aloitiz, bispo de Iria Flavia, e de Hermenegildo Aloitiz, Conde de Présaras, fundador do mosteiro de Sobrado.

Estamos ante un clan que controla desde a súa orixe a administración monacal máis importante de Galicia, Celanova, Lourenzá e Sobrado, que controla a administración territorial, por poder do rei, e que controla a administración da igrexa nomeando bispos das dioceses máis importantes ós familiares máis próximos.

Defínese tamén unha nova división territorial a partir do citado documento Parrochiale Suevum  que divide o territorio en bispados, arcedianatos, arciprestados e parroquias. División territorial eclesiástica que tamén permanece con moi poucas modificacións ata a actualidade.

A repoboación de Galicia encomendada a este clan dos Aloitiz, (no val do Tambre, os condes de Présaras), vai consistir nunha nova organización daquela sociedade agraria baseada no establecemento de novas relacións sociais: unha sociedade feudal fortemente xerarquizada onde condes, abades e bispos estaban ó servizo dos reis de Oviedo e, a partir de Ordoño II, dos reis de León, que para fortalecer a Monarquía,  lle van conceder  grandes doazóns e privilexios a todos os mosteiros.

A parroquia de Dormeá xa fora adxudicada no ano 569 á sede de Iria Flavia. No ano 1157 dona Lupa, filla do conde de Traba, crea alí un mosteiro feminino e, poucos anos despois dona Urraca fará doazón desta abadía e os seus anexos, o coto de Dormeá, á sede de Compostela.

Esta comunidade monacal será suprimida polo arcebispo Lope de Mendoza dado que non gardaba a regra bieita, nin xestionaba correctamente as súas propiedades, e anexiona os seus bens a San Martiño Pinario.

O mesmo arcebispo é quen lle concede en préstamo a Gonzalo Ozores de Ulloa as freguesías de Sendelle e Boimorto amais doutras de Sobrado.

Tamén se sabe da existencia dun segundo cenobio na parroquia de San Pedro de Brates, documentado no ano 995, que aparece incluído entre os mosteiros de  Sobrado dos Monxes, San Martiño Pinario e San Paio de Entrealtares.

No 1180 está documentada a doazón das terras de Orros, Andavao e Buazo ó mosteiro de Sobrado ; polos mesmos anos constrúese a capela da Arentía en honor de San Cidre e Santa María da Cabeza; tamén se constrúe a igrexa de   Santa María de Sendelle que vai ter, como anexos parroquiais a San Pedro da Mella e Santiago de Boimorto e a igrexa de Santa María de Perros, agora dos Ánxeles, que era anexo da abadía de Dormeá.

En Brates existía una casa brasonada que posuía a parroquia e o seu anexo Mercurín que pinorou o cabaleiro Alonso Muniz  para establecer un padroado dunha capela, integrada na capela da Madanela,  en Arzúa.

En definitiva, os novo dominadores, o conde de Présaras e posteriormente o conde de Traba, acadan o control do señorío da igrexa e das terras en todo o val do Tambre. As terras actuais de Boimorto, pertencentes ó arciprestado de Benvexo e Sobrado, do arcediago de Cornado  na administración da igrexa, e do condado de Présaras, na administración territorial, pasarán así ó dominio do mosteiro de Sobrado ou da diocese de Santiago.

Expansión demográfica e agraria. A aparición dos foros.

Con estas bases feudais prodúcese unha expansión agraria parella a un crecemento demográfico  e as vilas, consolidadas como asentamentos rurais, subdivídense en vilanovas, vilares, casais ou lugares durante os séculos XII e XIII dando lugar a novos asentamentos máis dispersos.

Tamén aparecen neste tempo os foros como forma de contrato agrario que establece as relacións entre señores, laicos ou eclesiásticos,  e labregos. Na cúspide desta sociedade vai estar a nobreza tendo en conta que prevalecerá a nobreza eclesiástica, bispos e abades, sobre a nobreza laica.

As terras de Boimorto, xa que logo, van estar baixo o dominio do mosteiro de Sobrado ou baixo o dominio do bispo de Santiago coa encomenda real de organizar a produción agraria e controlar politicamente o territorio.

Pouco se sabe das guerras dos irmandiños nesta terra de Boimorto pero Melide era un centro moi activo e derrubara moitos centros de poder dos señores, as fortalezas. Isto e mais as liortas entre os defensores da raíña Sabela e Xoana a Beltranexa divide á nobreza.

Os reis, interesados en eliminar a nobreza poderosa, van eliminar a uns e destinar lonxe dos seus dominios a outros e así emerxe a nova fidalguía galega, a baixa nobreza, moi fragmentada, que será a intermediaria entre os patrimonios eclesiástico s e os labregos durante os séculos XVII, XVIII e  XIX e non concluirá ata a nova etapa democrática no último terzo do século XX.

A fidalguía e os señores da terra. Creación de vínculos e pazos

 Esta nova fidalguía –fidalgos, abades, clero e  nobres que conseguiron sobrevivir a estas revoltas, vai recibir diferentes lugares en forma de foros que eles lles subforarán ós labregos ata a época contemporánea. Así  nace a nova fidalguía da zona que, coma en toda Galicia, crean pazos, vínculos e casas grandes que mediante foros e subforos arrendaban a terra, labranza a medias, con outros tributos como a cría de capóns e os diezmos e primicias para o crego da parroquia. Este sistema vai perdurar ata a abolición dos foros e a posibilidade de adquirir as terras, despois de custosas loitas agrarias durante o século XX.

A pertenza a este grupo  de fidalgos, o máis baixo da aristocracia, era o que daba a posibilidade de ascenso social, a posibilidade de controlar o patrimonio da igrexa mediante subforos, e establecer nas parroquias as súas casas ou pazos xestionando a riqueza produtiva dos labregos. 

Nalgúns casos subdivídese este dominio pero as máis das veces, mediante matrimonios pactados unifícanse os dominios e os pazos entre familias concretas.

Esta endogamia dentro do grupo minoritario, que controlaba o territorio e a minguada produción dos labregos, vaise dar entre todas as casas e pazos da nosa terra e outros de concellos limítrofes.

A agricultura vai ser, xa que logo, ata o século XX a exclusiva actividade económica do concello e os grupos sociais básicos serán os fidalgos,  na súa máis ampla acepción, perceptores das rendas agrarias, e os labregos,  os traballadores das súas terras.  Excepcionalmente existía algunha herdade, libre de foros, algún artesán e, singularmente, a telleira de Sendelle que aparece citada na Descrición económica de Galicia (1804) por Labrada. Estaba  situada nos prados deste nome, na parroquia de Boimil. Aparece, xa que logo, esta telleira como primeiro núcleo de produción industrial aínda que ata o primeiro terzo do século XX cada tella era producida de forma artesanal con “patrón” e con “forma” como nos informan os traballadores máis vellos da telleira de Verea situada no mesmo lugar.

Os cambios desta sociedade durante o século XX

Os cambios sociais no concello durante o século XX vanse ver  propiciados polos movementos sociais agrarios que se dan en toda Galicia e polos movementos de poboación do rural ás cidades da Coruña e Ferrol e, fóra de Galicia, Pais Vasco e Cataluña fundamentalmente.

No ano 1907  fúndase o movemento agrario Solidariedade Galega  e publican o seu manifesto no que se definen como a matriz da que van nacer os partidos políticos que a Patria necesita proclamando loitar contra o caciquismo que impera na sociedade.

Solidariedade, segundo a declaración deste movemento, “é a xuntanza de todos os homes honrados e traballadores que fan irmandade para iren contra dos que nos desgobernan e explotan os nosos dereitos”

Este movemento vai supor un forte desenvolvemento do agrarismo loitando decididamente contra os abusos dos señores da terra. Consta que existiron agrupacións solidarias en Arzúa e Melide e aparecen, pouco máis tarde, os sindicatos agrarios en Boimorto.

Neste movemento van ser históricas a participación de dous grandes propietarios de terras, dous herdeiros de casas fidalgas,  de ideoloxías diferentes, vinculados a Boimorto: Salvador Golpe Varela, dono da casa do Boído, propietario absentista, e Juan Vázquez de Mella con pazo en Ribadiso de Mella. Os dous eran sabedores dos abusos dun sistema que había que eliminar para posibilitar un agrarismo solidario e un cambio social.

Eles, solidarios coa causa labrega, tamén sentaron as bases para que outros fidalgos coma eles, que adquiriran máis rendas coa desamortización,  foran  perdendo  tantas prebendas adquiridas en favor dos seus pagadores, os caseiros, durante tantas xeracións.

Axudarán a pechar este capítulo da explotación labrega as remesas de divisas procedentes de América e mesmo, no seu colofón final, de Europa.